تهرانِ لرزان، ساکنان بیخبر!
ندا احمدی: ساکن یک برج ۲۲ طبقه نوساز در منطقه یک تهران، هر شب با دیدن چراغهای شهر از پنجره آپارتمانش احساس امنیت میکند. اما نمیداند که ساختمان او دقیقاً روی یکی از شاخههای فرعی گسل شمال تهران قرار دارد. "وقتی آپارتمان را خریدیم، سازنده قول داد همه استانداردها رعایت شده. حتی گواهی پایان کار هم نشان داد."
اما حقیقت تلختر است. مهدی زارع، استاد پژوهشگاه بینالمللی زلزله، به من میگوید: "تهران هر سال ۲ تا ۳ سانتیمتر به سمت گسل شمالی حرکت میکند. ما روی یک بمب ساعتی زندگی میکنیم." آمار رسمی میگوید ۴۰ درصد ساختمانهای نوساز تهران در زلزلهای بالای ۷ ریشتر مقاومت کافی ندارند.
در دفتر کوچک مهندس محمدرضا (که خواست نام واقعیاش فاش نشود)، ناظر پروژههای ساختمانی شمال تهران، او با چهرهای نگران اعتراف میکند: "ماهی پیش، در یک پروژه ۲۵ طبقه دیدم فونداسیون برای ۵ طبقه طراحی شده، اما دارند ۲۰ طبقه دیگر رویش میسازند. وقتی اعتراض کردم، گفتند خودت میدانی چطور باید روی کاغذ درستش کنی!"
بتن بیروح و میلگردهای بیمار
سحرگاه یکی از روزهای پاییزی، در یک کارخانه بتن آماده حاشیه تهران، علی که ۸ سال است اینجا کار میکند، در حالی که دود سیگارش با بخار بتن مخلوط میشود، میگوید: "برای پروژههای درجه یک، سیمان زیاد میریزیم. برای بقیه... کمتر. صاحب کارخانه میگوید از شنهای ریزتر استفاده کنیم که چگالی بتن بالا برود، ولی مقاومتش پایین میآید."
در بازار آهن شهرری، حسن، یک تاجر میلگرد قدیمی، نگران آینده است: "میلگرد درجه سه چینی که نصف قیمت میلگرد داخلی است، بیشتر شده مشتریاش. برخی پیمانکاران شبانه میآیند و میبرند. میگویند برای ساختمانهای کماهمیت استفاده میکنیم، اما آخرش همان میلگرد میرود توی یک برج مسکونی."
استاندارد ملی میگوید مقاومت بتن باید حداقل ۲۵۰ کیلوگرم بر سانتیمتر مربع باشد. اما دکتر بهروز منصوری، استاد دانشگاه علم و صنعت، از آزمایشهایی میگوید که نتایج وحشتناکی داشتند: "در برخی نمونههای بتن از پروژههای نوساز، مقاومت به ۱۵۰ هم نمیرسید. مثل این میماند که استخوانبندی بدن انسان از غضروف ساخته شده باشد."
پارکینگهای مرگ و نظارتهای صوری
خانم مرادی در یک مجتمع نوساز ۵۰ واحدی در غرب تهران زندگی میکند. "وقتی خریدیم، اینجا پارکینگ بود. حالا شده چهار آپارتمان کوچک. سازنده به همه ساکنان تخفیف داد که شکایت نکنیم." او نمیداند این تغییر کاربری چقدر خطرناک است. مهندس کریمی، کارشناس سازه، توضیح میدهد: "وزن چهار خانواده با ماشینها قابل مقایسه نیست. این تغییر، محاسبات باربری ستونها را کاملاً به هم میریزد."
سازمان نظام مهندسی، نهادی که باید نظارت کند، خودش در تنگناست. مهندس سعیدی، یکی از ناظران با سابقه، میگوید: "من همزمان روی ۱۵ پروژه نظارت دارم. ماهی یک بار هم نمیتوانم به همه سر بزنم. حقوقم آنقدر کم است که مجبورم شغل دوم داشته باشم."
دکتر مرتضی طلایی، رئیس اسبق سازمان نظام مهندسی، در گفتوگویی تلویزیونی اعتراف کرد: "نظام نظارتی ما مشکل ساختاری دارد. در ژاپن اگر ساختمانی بعد از ۳۰ سال هم فروریخت، مهندس ناظر به دادگاه کشیده میشود. اینجا مسئولیتها با صدور پایانکار تمام میشود."
درسهایی از جهان و امیدهایی برای فردا
در ژاپن، خانم یوکو، ساکن توکیو، با آرامش میگوید: "وقتی زمین میلرزد، میدانم ساختمانمان طوری طراحی شده که تاب بیاورد." رمز موفقیت ژاپن در سه چیز است: نظارت مستمر، مسئولیت مادامالعمر مهندسان و بیمه اجباری.
در ایران، قانون جدید "مدیریت ساختوساز" تصویب شده که سازنده را ملزم به ارائه بیمه دهساله میکند. اما مهندس رضوانی، از فعالان حوزه ساختمان، میگوید: "مشکل اجراست. بسیاری از سازندگان برای هر پروژه یک شرکت جدید ثبت میکنند تا بعد از ده سال مسئولیتی نداشته باشند."
با این حال، نشانههای امید هم وجود دارد. پروژه «شهر ایمن» در تبریز، که در آن همه ساختمانهای جدید مجهز به سیستمهای نظارت онлайн کیفیت مصالح هستند، یا طرح «ساختمان شفاف» در شیراز که اطلاعات کامل مصالح هر ساختمان در پلاکاردی مقابل آن درج میشود.
آیندهای که میتوانیم بسازیم
آقای رحیمی، همان ساکن برج شمال تهران، وقتی با یافتههای این گزارش روبرو میشود، سکوت میکند. "فکر میکنم باید از همسایهها بخواهم با هم یک مهندس مستقل بیاوریم ساختمان را بررسی کند."
کارشناسان میگویند راه نجات چند مرحله دارد:
- آگاهی شهروندان: مردم باید بدانند هنگام خرید مسکن به گواهی آزمایش بتن و میلگرد توجه کنند.
- نظارت مردمی: تشکیل تعاونیهای ساکنان برای استخدام ناظر مستقل.
- قوانین سختگیرانه: اجرای واقعی قانون بیمه دهساله و مسئولیت مادامالعمر.
تهران زلزلهخیز است، این واقعیت تغییرناپذیر است. اما آنچه میتوان تغییر داد، کیفیت ساختمانهایی است که در آن زندگی میکنیم. دکتر زارع در پایان گفتوگویمان جملهای میگوید که تا مدتها در ذهنم میماند: "ما نمیتوانیم جلوی زلزله را بگیریم، اما میتوانیم جلوی مرگومیر ناشی از فروریزش ساختمانها را بگیریم. انتخاب با خودمان است."
شاید وقت آن رسیده که به جای افتخار به بلندای برجها، به استحکامشان بیندیشیم. قبل از آنکه زمین به ما یادآوری کند که ساکنان میهمان این سیاره هستیم، نه مالک آن.
