شنیده ها

ندا احمدی: احمد ۲۱ ساله، دانشجوی ترم شش مهندسی کامپیوتر، وقتی نامه احضاریه سربازی را دید، دست‌هایش شروع به لرزیدن کرد. "دقیقاً هفته بعد از امتحانات پایان ترم رسید. احساس کردم تمام نقشه‌های زندگی‌ام نقش بر آب شد." او اکنون ماه چهارم خدمت خود را در یک پادگان نظامی در حومه تهران می‌گذراند. "بعضی شب‌ها که برمی‌گردم اتاقک‌مان، به این فکر می‌کنم که هم‌کلاسی‌هایم در کانادا و آلمان چه می‌کنند. احتمالاً مشغول کارآموزی در شرکت‌های تکنولوژی هستند."

تجربه احمد، منحصربه‌فرد نیست. در سراسر جهان، حدود ۶۶ کشور هنوز خدمت سربازی اجباری دارند. اما هر کشوری داستان متفاوتی را روایت می‌کند. در نروژ، الینا ۱۹ ساله، داوطلبانه برای خدمت ۱۹ ماهه ثبت نام کرده است. "اینجا برای ما یک افتخار است. نه فقط آموزش نظامی، بلکه مهارت‌های رهبری و خدمات اجتماعی هم یاد می‌گیریم ."

این تفاوت‌ها سوال اساسی را پیش می‌آورد: در جهانی که تهدیدات امنیتی تغییر شکل داده‌اند، آیا هنوز نیاز به سربازی اجباری وجود دارد؟

 نقشه جهانی سربازی؛ از اجبار تا انتخاب

"تغییرات دهه گذشته چشمگیر بوده است." دکتر سارا محمودی، پژوهشگر سیاست‌های امنیتی در دانشگاه تهران، در دفتر کارش که دیواری از نقشه‌های جهان پوشانده، توضیح می‌دهد: "بعد از جنگ سرد، موجی از کشورها خدمت اجباری را کنار گذاشتند. آلمان در ۲۰۱۱، فرانسه زودتر. اما جالب اینجاست که الان شاهد بازگشت برخی کشورها به این سیستم هستیم."

سوئد یکی از این موارد جالب توجه است. بعد از ۷ سال تعلیق، در سال ۲۰۱۸ دوباره خدمت سربازی را احیا کرد. یان کارلسون، افسر بازنشسته سوئدی که در این تصمیم نقش داشت، می‌گوید: "وقتی روسیه کریمه را ضمیمه کرد، فهمیدیم که صلح همیشگی نیست. ما به شهروند-سربازان نیاز داریم."

در خاورمیانه، تصویر متفاوت است. اسرائیل با بیشترین مدت خدمت - ۳۲ ماه برای مردان و ۲۴ ماه برای زنان - در صدر قرار دارد. "اینجا خدمت سربازی بخشی از DNA ملی‌مان است." مایکل، جوان ۲۲ ساله اسرائیلی که تازه خدمتش تمام شده، می‌گوید: "همه ما آن را انجام می‌دهیم. پدرم، خواهرم، دوستانم. این ما را به هم پیوند می‌دهد."

کره جنوبی هم با وجود تبدیل شدن به غول تکنولوژی، همچنان خدمت ۲۱-۱۸ ماهه را حفظ کرده. مدیر منابع انسانی یکی از شرکت‌های بزرگ سی‌اول در سئول که نخواست نامش فاش شود، اعتراف می‌کند: "برای ما دردسرساز است. بهترین نیروهای جوانمان را برای دو سال از دست می‌دهیم. اما امنیت ملی اولویت است."

هزینه‌های پنهان؛ آنچه در آمار نمی‌بینیم

پشت اعداد و ارقام، داستان‌های انسانی پنهان است. مریم، مادر علی که هفته گذشته به خدمت رفته، چشم‌هایش پر از اشک است: "پسرم بورسیه تحصیلی در آلمان داشت. حالا باید دو سال صبر کند. می‌ترسم موقعیت از دست برود."

دکتر رضا نظری، اقتصاددان، اعداد خشک‌تری ارائه می‌دهد: "بر اساس تحقیقات ما، هر جوان ایرانی با رفتن به سربازی به طور متوسط ۱۸۰ میلیون تومان درآمد مستقیم از دست می‌دهد. این جدا از هزینه‌های فرصت از دست رفته و عقب‌افتادگی تحصیلی است."

اما طرفداران خدمت اجباری داستان دیگری روایت می‌کنند. سرهنگ حسینی که ۲۵ سال مربی آموزشی در پادگان‌ها بوده، می‌گوید: "این فقط بحث هزینه نیست. من جوانانی را دیده‌ام که از حاشیه شهر آمدند و بعد از خدمت، با انضباط و مهارت‌هایی که یاد گرفتند، زندگی‌شان متحول شد. سربازی برای بسیاری، کلاس زندگی است."

در نروژ، دیدگاه متفاوت است. مارتین، یکی از فرماندهان آموزشی در اسلو، توضیح می‌دهد: "ما سربازی را به عنوان سرمایه‌گذاری روی شهروندان می‌بینیم. آموزش کمک‌های اولیه، مدیریت بحران، کار تیمی - این‌ها مهارت‌هایی است که در هر شغلی به کار می‌آید."

زنان در میدان؛ انقلاب خاموش

یکی از جالب‌ترین تحولات اخیر، ورود زنان به عرصه خدمت اجباری است. نروژ پیشگام این حرکت بود. الینا که حالا ماه نهم خدمتش را می‌گذراند، می‌گوید: "هیچ تفاوتی با همتایان مردمان نداریم. همان آموزش، همان مسئولیت. این به ما اعتماد به نفس می‌دهد."

در اسرائیل، زنان دهه‌هاست که خدمت می‌کنند. تامار، افسر اطلاعاتی ۲۳ ساله، می‌گوید: "مادرم هم خدمت کرد. برای ما عادی است. در واقع، بسیاری از زنان بعد از خدمت، موقعیت‌های شغلی بهتری پیدا می‌کنند."

اما در بسیاری از کشورهای دیگر، این بحث تازه شروع شده. دکتر فاطمه میرزایی، جامعه‌شناس، تحلیل می‌کند: "در کشورهایی مثل ایران، بحث خدمت زنان بسیار پیچیده است. از یک سو مسئله برابری جنسیتی مطرح است، از سوی دیگر ملاحظات فرهنگی و اجتماعی."

آینده‌ای نیمه‌اختیاری؛ راه سوم؟

تحولات اخیر نشان می‌دهد که دنیا به سوی مدل‌های ترکیبی حرکت می‌کند. سنگاپور نمونه جالبی است. خدمت ۲۴ ماهه اجباری است، اما بعد از آن، به مدت ۱۰ سال هر سال باید ۴۰ روز دوره‌های تخصصی ببینند. "این باعث می‌شود همیشه آماده باشیم، اما زندگی عادی‌مان مختل نشود." لیانگ، مهندس ۳۰ ساله سنگاپوری توضیح می‌دهد.

در اتریش و سوئیس هم گزینه خدمات اجتماعی جایگزین وجود دارد. "من به جای خدمت نظامی، در خانه سالمندان کار کردم." مارتین از وین می‌گوید: "هم به جامعه خدمت کردم، هم مهارت یاد گرفتم."

آینده احتمالاً مدل‌های نوآورانه‌تری خواهد دید. پروفسور اندرسون از موسسه مطالعات امنیتی استکهلم پیش‌بینی می‌کند: "شاید شاهد خدمت سایبری اجباری باشیم. در دنیایی که جنگ‌های سایبری هر روز جدی‌تر می‌شود، کشورها نیاز به متخصصان فناوری اطلاعات دارند که بتوانند در زمان بحران بسیج شوند."

پاسخ به یک سوال قدیمی

در پایان بازگشتیم به همان سوال آغازین: آیا سربازی اجباری هنوز توجیه دارد؟

پاسخ، مانند خود این پدیده، پیچیده و چندلایه است. برای کشورهایی مثل اوکراین که در جنگ هستند، یا اسرائیل که با تهدیدات امنیتی دائمی روبروست، پاسخ مثبت است. برای کشورهای صلح‌طلب اسکاندیناویایی، خدمت سربازی بیشتر یک ابزار آموزش شهروندی است تا آماده‌سازی برای جنگ.

دکتر محمودی در پایان مصاحبه می‌گوید: "مسئله سیاه و سفید نیست. شاید راه‌حل در انعطاف‌پذیری باشد. خدمت کوتاه‌تر، گزینه‌های جایگزین، آموزش‌های مفیدتر. مهم این است که به یاد داشته باشیم پشت هر قانون سربازی، جوانانی مانند احمد و الینا هستند که دو سال از جوانی‌شان را تقدیم کشور می‌کنند. آیا جامعه به اندازه این فداکاری، برای آینده‌شان سرمایه‌گذاری می‌کند؟"

پشت پنجره دفتر دکتر محمودی، گروهی از جوانان که تازه از خدمت مرخص شده‌اند، با لباس‌های غیرنظامی و چهره‌هایی که هم خستگی در آن هست و هم امید، قدم می‌زنند به سمت زندگی‌ای که دو سال در انتظارش بودند. شاید پاسخ واقعی نه در نظریه‌های امنیتی، که در آینده این جوانان نهفته باشد.